Wat zijn PFAS? Alles over forever chemicals in je drinkwater

Je hebt er vast van gehoord: PFAS in drinkwater. Misschien zag je er een uitzending over bij Radar, las je een bericht in de krant, of zocht je het op nadat een buur het erover had. Maar wat zijn PFAS nu eigenlijk? En moet je je echt zorgen maken over je kraanwater?

In dit artikel leggen we het van A tot Z uit. Geen onnodige angst, maar wel de feiten die je nodig hebt om een weloverwogen keuze te maken.

Doe de gratis PFAS-check op jouw postcode

PFAS staat voor Per- en polyfluoralkylstoffen: een groep van meer dan 10.000 chemische verbindingen die een extreem stabiele koolstof-fluorbinding hebben. Die binding is zo sterk dat PFAS in de natuur vrijwel niet afbreekt. Daarom worden ze ook wel "forever chemicals" (eeuwige chemicalien) genoemd.

De bekendste PFAS-stoffen:

●     PFOS (perfluoroctaansulfonzuur): jarenlang gebruikt in brandblussers en waterafstotende coatings

●     PFOA (perfluoroctaanzuur): gebruikt bij de productie van teflon en anti-aanbaklagen

●     PFNA en PFHxS: verwante stoffen die nu ook onder internationale normen vallen

●     TFA (trifluorazijnzuur): een kleine PFAS-stof als afbraakproduct van gewasbeschermingsmiddelen en koudemiddelen. Steeds vaker aangetroffen in drinkwater.

Waarom heten ze forever chemicals?

Deze stoffen verdwijnen niet. Ze hopen zich op in het milieu, in de bodem, in oppervlaktewater en uiteindelijk in ons drinkwater. En omdat ons lichaam ze maar moeilijk uitscheidt, kunnen ze zich over de jaren ophopen in ons bloed en weefsel.

PFAS zijn decennialang op grote schaal ingezet vanwege hun unieke eigenschappen: water-, vet- en vuilafstotend, hittebestendig en chemisch inert. Je vindt ze terug in antiaanbakpannen, waterafstotende kleding (Gore-Tex), vetbestendige voedselverpakkingen, AFFF-blusschuim op vliegvelden en militaire bases, gewasbeschermingsmiddelen en industriele processen.

Het probleem: gedurende tientallen jaren is er vrijwel geen rekening gehouden met wat er na gebruik met PFAS gebeurt. Ze spoelden de afvoer in, kwamen in de bodem terecht, en uiteindelijk in ons grondwater.

De route van fabriek naar kraan gaat via meerdere stappen: industriele lozingen, gebruik van AFFF-blusschuim bij vliegvelden en brandweerkazernes, afbraak van fluorhoudende gewasbeschermingsmiddelen tot TFA, en atmosferische depositie via neerslag. Moderne waterzuivering kan een deel van de PFAS verwijderen, maar niet alles. Zeker kleinere moleculen zoals TFA zijn lastig te verwijderen met conventionele technieken.

PFAS zijn geen acuut gevaarlijke stoffen. De zorgen gaan over langetermijn blootstelling en ophoping in het lichaam. Op basis van de huidige wetenschappelijke inzichten zijn er aanwijzingen voor een verband met: verstoorde hormoonhuishouding, verhoogd cholesterol, verhoogde kans op bepaalde kankervormen bij hoge blootstelling, verminderde effectiviteit van vaccinaties bij kinderen, en negatieve effecten op de schildklier en zwangerschap.

Belangrijk: deze risico's zijn het sterkst aangetoond bij mensen die jarenlang hoge PFAS-concentraties hebben binnengekregen. Het risico van gemiddeld Nederlands kraanwater is veel lager, maar niet nul.

Kwetsbare groepen

Extra aandacht voor PFAS is verstandig voor: zwangere vrouwen (PFAS passeren de placenta), zuigelingen en jonge kinderen (kleinere lichaamsmassa, meer water per kg), baby's op flesvoeding bereid met kraanwater, en mensen met nier- of leverproblemen.

Nederland heeft historisch hoge PFAS-concentraties vergeleken met veel andere Europese landen. Dit komt door de dichte industrie in het Rijnmond-gebied, intensieve landbouw met fluorhoudende gewasbeschermingsmiddelen, en de inname van Rijnwater als drinkwaterbron.

Regio's met verhoogde aandacht: Noord-Holland (Schiphol/AFFF), Zeeland (industrie en landbouw), Noord-Brabant (historische lozingen stroomopwaarts via Rijn), Utrecht en Zuid-Holland (Rijnwater als bron). Dit betekent niet dat het water er onveilig is, maar dat restvervuiling door extra filtratie thuis verder teruggebracht kan worden.

PEQ-norm (RIVM)

Het RIVM berekent een PEQ (Potency Equivalency Quotient) om verschillende PFAS bij elkaar op te tellen. De richtwaarde is 4,4 ng/L PEQ (PEQ-LB(max)): de waarde waaronder drinkwater als veilig wordt beschouwd voor de gemiddelde volwassene.

Deense 4-norm

Een strengere norm die veel toxicologen hanteren: 2 ng/L voor de som van PFOS + PFOA + PFNA + PFHxS.

TFA: de vergeten PFAS

TFA valt buiten de standaard PFAS-som maar wordt steeds vaker aangetroffen. Er is op dit moment geen officiële Nederlandse drinkwaternorm voor TFA, maar het debat groeit.

Controleer de PFAS-waarden in jouw postcodegebied

1. Informeer jezelf (gratis)

Doe de PFAS-check op postcode. Okido Water heeft gegevens voor meer dan 785 postcodes in Nederland. Je ontvangt een persoonlijk rapport met gemeten concentraties en risicoklasse.

2. Gebruik een effectief waterfilter

Reverse osmosis (RO) verwijdert PFAS door een semi-permeabel membraan. De Okido RO600+AMF is getest op PFAS-verwijdering met eigen labdata. Actief koolstoffiltratie (AKF) is effectief tegen grotere PFAS-moleculen zoals PFOS en PFOA, maar beperkt effectief tegen TFA.

3. Bewuste keuzes in huis

Gebruik geen beschadigde teflon-pannen, kies voor PFAS-vrije kleding (PFC-vrij), en vermijd magnetronpopcorn en frituurzakjes met vetbestendige coating.

Is kraanwater in Nederland gevaarlijk?

Nee, kraanwater voldoet aan de wettelijke normen. Maar voldoen aan normen is niet hetzelfde als volledig vrij van PFAS. Als je extra zekerheid wilt, met name voor jonge kinderen of zwangere vrouwen, is een RO-filter een bewezen extra beschermingslaag.

Zit er ook PFAS in flessenwater?

Ja, ook in sommige gebottelde wateren zijn PFAS aangetroffen. Flessenwater is niet per definitie PFAS-vrij.

Helpt een standaard waterfilterkan zoals Brita?

Een actief koolstoffilter verwijdert bepaalde PFAS gedeeltelijk, maar is niet effectief tegen alle varianten en vrijwel niet effectief tegen TFA.

Verdwijnen PFAS ooit uit ons drinkwater?

Op de korte termijn niet. PFAS zijn zo stabiel dat ze eeuwenlang in het milieu blijven. Maatregelen kunnen de instroom verminderen, maar het opruimen van bestaande vervuiling duurt decennia.

PFAS zijn meer dan 10.000 chemische verbindingen die vrijwel niet afbreken in de natuur. Door decennialang industrieel gebruik zijn ze terechtgekomen in ons drinkwater. De risico's bij gemiddelde blootstelling zijn gering, maar voor kwetsbare groepen en bij hogere concentraties is voorzichtigheid geboden.

Doe gratis de Okido PFAS-check op postcode

RO600+AMF: reverse osmosis met 99% PFAS-verwijdering

Bronnen: RIVM Briefrapport PFAS drinkwater, EFSA PFAS-advies 2020, WHO Guidelines for Drinking-water Quality, Europese Drinkwaterrichtlijn 2020/2184.

Okido Water is geen medisch bedrijf. Dit artikel is informatief van aard en vervangt geen professioneel medisch of wetenschappelijk advies.